6 – Schuld

Als kind moest ik iedere zondagochtend mee naar de kerk. Mijn zusjes en ik moesten nette kleren aan, onze haren kammen en tijdens de mis twee uur lang stil zitten. Ik zat altijd naast mijn moeder, zodat ze me in de gaten kon houden. Het was niet alleen een kwelling, ik vond het fijn om zo lang naast mijn moeder te zitten en ik vond het wel gezellig, al die mensen bij elkaar. Als ik op de bank heen en weer schoof of te opvallend om me heen keek kreeg ik een por in mijn zij en een dreigende blik die zei: ‘Zit stil!’

De ochtendmis had vaste rituelen van zitten, knielen, staan, bidden en zingen. Ik vond alles best, behalve één ding: het moment dat iedereen in de kerk massaal opdreunde: ‘Door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld.’ Ik was acht jaar en ik voelde me niet schuldig. Ergens voelde ik al aan dat het affirmeren van dit soort schuldgevoelens me niet ten goede zou komen, al kon ik dat toen nog niet beredeneren. Maar ik besloot wel, in een opwelling van kinderlijke eigenzinnigheid en wijsheid, om niet mee te doen met die zelfafwijzing, en steeds wanneer dat zinnetje hield ik stijf mijn mond dicht.
 
Vanuit haar ooghoeken zag mijn moeder het wel, maar ze gaf me geen por in mijn zij of dwong me met haar blik om mee te doen. Ik denk dat ze het ergens met me eens was en in haar hart genoot van deze daad van zelfbehoud.
Schuldgevoelens zijn bijzonder onaangenaam. Net als al het andere in onze polaire werkelijkheid hebben ook schuldgevoelens twee kanten. Het goede van schuldgevoelens is hun functie wanneer je iets verkeerd gedaan hebt: ze confronteren je met de pijn en schade die je daarmee hebt aangericht, bij jezelf of anderen, en dwingen je op die manier om verantwoordelijkheid te nemen voor hetgeen je gedaan hebt. In die zin dragen schuldgevoelens bij om dichter bij de werkelijkheid te komen. Echte schuldgevoelens komen voort uit het meer of minder bewuste besef dat een bepaalde handeling niet in overeenstemming is met het continuüm. Het is de manier waarop het continuüm: je natuurlijkheid, je eigenheid zelf, je probeert te vertellen dat je verkeerd bezig bent. Dergelijke schuldgevoelens dragen bij aan zowel je eigen gezondheid, welbevinden, innerlijke balans en groei als dat van anderen. Om die reden zou je ze kunnen benoemen als gezonde en zinvolle schuldgevoelens.
Valse schuldgevoelens kunnen opkomen in relatie tot de meest bizarre aannames. Vaak hebben ze niets te maken met een natuurlijk besef van goed en slecht, maar zijn ze louter gebaseerd op hetgeen je geleerd is.
Mijn moeder groeide op een een Brabants katholiek gezin. Iedere ochtend ging de hele familie naar de kerk en eens in de week werd er gebiecht. Het probleem van mijn moeder was dat ze vaak niks kon bedenken om op te biechten, maar uit angst om niet geloofd te worden en door een misverstand in de hel terecht te komen bedacht ze een werkbaar plan. De ene week zei ze: ‘Vader, ik heb gezondigd. Ik heb ruzie gemaakt met mijn zusje.’ De week daarop zei ze: ‘Vader, ik heb gezondigd, want ik heb gelogen. Ik zei vorige week dat ik ruzie gemaakt had met mijn zusje, maar dat was niet zo.’ De week daarop zei ze: ‘Vader, ik heb gezondigd, ik heb toch ruzie gemaakt met mijn zusje.’ Zo navigeerde ze zich door de wekelijkse biecht heen en de priester, ook net wakker, gaf haar altijd dezelfde penitentie: ‘Bid tien weesgegroetjes mijn kind, en God zal je vergeven.’
Het is niet altijd even makkelijk om onderscheid te maken tussen echte en valse schuldgevoelens. Het herkennen van hun oorsprong is een sleutel daartoe. Je kunt er vanuit gaan dat het grootste gedeelte van je schuldgevoelens onterecht is, zeker als je een religieuze achtergrond hebt. Schuld is net als veel andere oorspronkelijk zinvolle eigenschappen van de mens verworden tot een manipulatiemiddel waarbij het individu niet aangezet wordt tot een meer natuurlijk en verantwoordelijk gedrag, maar tot het invoegen in een systeem dat noch de natuurlijkheid noch de vrijheid of het geluk van het individu danwel de groep dient, maar de rijkdom en macht van een select aantal anderen.
Het aanwijzen van een schuldige en het mede verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van de schade behoort niet alleen het individu maar ook de groep toe. De gezondheid en het welbevinden van een groep hangt af van het vermogen van de groep om schuld te beperken tot echte schuld, en adequaat te reageren op een individu die schuldig is aan het toebrengen van schade in welke vorm van ook. De regels en reacties op schuld binnen onze samenleving functioneren allang niet meer. Slachtoffers worden tot daders gebombardeerd en vice versa. De strafwetgeving is zo gecompliceerd gemaakt dat een adequate reactie op schuld doorgaans onmogelijk is. Er wordt niet of nauwelijks aandacht besteed aan de opvoeding van het individu dat zich ergens schuldig aan gemaakt heeft en de samenleving als geheel weigert om verantwoordelijkheid te nemen voor het individu. Mensen die gepakt zijn omdat ze iets onwettigs deden worden een zondebok, een zwart schaap, waar de rest van de gemeenschap zijn schaduw op projecteert. Het op die manier offeren van een groepslid is binnen een goed functionerende groep ondenkbaar.
Een samenleving zou nooit de verantwoordelijkheid af moeten schuiven voor de collectieve schuld aan het creëeren van een wereld waarin individuen neigen naar geweldpleging. Dit soort icoonvorming zou zinvol kunnen zijn wanneer het zowel het individu als de groep zou inspireren tot zelfonderzoek en gedragsverbetering, maar meestal is het tegenovergestelde het geval. Wanneer er weer iemand is gevonden om te veroordelen verglijdt de groep weer in zelfingenomen gezapigheid.
Wat is het verschil tussen echte schuld en valse schuld? Echte schuld is een gevoel dat ontstaat omdat je op de één of andere manier het continuüm, je aangeboren natuurlijkheid, geweld aandoet. Wanneer je daar bewust van wordt, dankzij jezelf of omdat je er door anderen op gewezen wordt, levert dat altijd schaamte op. Doorleefde schaamte helpt om de schuld te vereffenen in die zin dat het het natuurlijke verlangen om de schade die je gedaan hebt op te lossen versterkt. Dit draagt in hoge mate bij aan volwassenheid en het vermogen verantwoordelijkheid te dragen als individu.
Valse schuld is een aangeleerde reactie op aangeleerde normen en waarden. Gevoelsmatig lijkt het erg veel op echte schuld. Toch is het dit onderscheid dat nodig is om uiteindelijk af te rekenen met de onvrijheid en beperkingen van opgelegde, valse schuld.

Schuld en seks

Seks in haar natuurlijke vorm is onschuldig, plezierig, gezond en helend. Toch voelen we ons allemaal in meer of mindere mate schuldig en schaamtevol in relatie tot seks. Dit hangt samen met zowel echte als valse schuld. Wanneer seks beschadigend is voor jezelf of voor de ander ontstaat er een natuurlijke reactie van schaamte. Dit geldt niet alleen voor fysieke schade, maar ook voor emotionele en psychische schade. In onze cultuur is seks zo gecompliceerd en beladen dat niemand hieraan ontkomt. Daarnaast dragen we vrijwel allemaal de ballast van valse schaamte ten aanzien van onze natuurlijke seksuele gevoelens omdat deze in onze samenleving zo lang ontkend en veroordeeld zijn.
Een eerste stap om om te gaan met eventuele schuldgevoelens ten aanzien van seks is om deze bewust op te zoeken. Waar voel je je schuldig over? Welke schade heb je in je seksuele leven toegebracht? Welke schade heb je opgelopen? Wie zijn daar schuldig aan? Deze vragen kunnen soms diep verborgen gevoelens van schuld en schaamte aan het licht kan brengen. Dat is zeker niet aangenaam, maar het brengt wel een belangrijke dimensie van je seksleven in kaart. Wanneer je wat meer zicht heb hierop kun je vervolgens onderscheid gaan maken tussen hoeveel van deze schuldgevoelens echt ofwel terecht zijn en hoeveel ervan vals is.
In mijn optiek vraagt echte schuld altijd om actie. Wanneer je schuldig bent aan het toebrengen van schade aan anderen in relatie tot je seksleven is het uiterst belangrijk dat je orde op zaken stelt. Contact maken met de bijbehorende schaamte is hier een belangrijke stap – het is de prijs die je betaalt voor de schade die je hebt aangericht of nog steeds aanricht. Dit is een pijnlijk en moeilijk proces en het kan zinvol zijn hier een therapeut of coach bij te gebruiken. Op een gegeven moment ontstaat in dit proces de natuurlijke behoefte om de schade te herstellen en op die manier vrij te worden van de schuld die je draagt. Dit kun je doen door contact te maken met degeen die je beschadigd hebt en je excuus aan te bieden. Dit kan heel bevrijdend zijn.
In ‘The Mission’[1] speelt Robert de Niro de rol van Rodrigo Mendoza, een slavenhandelaar die in een moment van jaloezie zijn broer vermoordt. Vervolgens reageert hij op een hele primaire manier op de pijn en de spijt die hij voelt: hij zoekt en vindt een manier om zijn schuld te vereffenen. Hij verzamelt een grote hoeveelheid stenen en voegt zich bij een aantal missionarissen die een lange toch door de jungle maken, de stenen in een net achter zich aanslepend. Wanneer zijn reisgenoten zijn strijd zien en medelijden met hem krijgen willen ze hem helpen zijn last te dragen, een hulp die hij niet aanvaardt. ‘Gun me dit lijden’, bijt hij ze toe, ‘ik heb het nodig!’
Schuld voelt erg zwaar. Ze beneemt je de adem, waardoor alles wat je doet moeilijker wordt. Het aanvaarden en doorleven van schuld is dan ook één van de moeilijkste opgaves die er zijn. Dit is de reden dat wij als samenleving er collectief voor kiezen om schuld te ontkennen. Toch is het bewust worden, doorleven en vereffenen van schuld een grote stap naar herstel van je natuurlijkheid, volwassenheid en vrijheid.
Het dragen van echte schuld is weliswaar zwaar, maar niet voor niets. Het heeft een diep louterende werking en brengt je in contact met een niveau van menselijkheid, respect, nederigheid en waardigheid die je anders nooit gekend had.
Bij valse schuld ligt het allemaal heel anders. Om valse schuld los te laten hoef je alleen in te zien dat ze vals is. Dat moment van inzicht is letterlijk een moment van verlichting: in één klap word je vele kilo’s lichter. Het zelf ervaren van dergelijke momenten is één van de meest bevredigende en feestelijke momenten die je in je leven mee kunt maken, alsmede het mogen bijwonen van dergelijke momenten wanneer ze andere mensen overkomen. Het gevoel van vreugde dat zulke momenten kenmerkt komt overeen met het gevoel dat je krijgt wanneer jij of je geliefde na jaren uit de gevangenis vrijgelaten worden.
Het loslaten van echte schuld gaat veel dieper en is niet zo makkelijk als het loslaten van valse schuld. Het loslaten van echte schuld is niet alleen afhankelijk van inzicht, maar ook van de mate waarin je bereid bent verantwoordelijkheid te nemen voor je schuld en dat in actie om te zetten. Het loslaten van echte schuld is ook afhankelijk van de kracht van je beslissing om het beschadigende gedrag voorgoed te stoppen. Het is in zekere zin een vorm van zinvol lijden, een ‘goede pijn’.
Het vrij worden van schuld in relatie tot seks is een belangrijke stap in het proces van het bewust worden van je natuurlijke seksualiteit. Het is niet gemakkelijk, maar de vrijheid die het brengt maakt het beslist de moeite waard.

[1] ‘The Mission’, 1986. Regie: Roland Joffé.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s